Współczesne ciepłownictwo systemowe (ang. district heating) to skomplikowany organizm o charakterze interdyscyplinarnym. Branża ta stanowi układ naczyń połączonych z sektorami elektroenergetycznym i gazowniczym, ale jej kluczowym wyróżnikiem pozostaje lokalność. Współpraca z gminami jest niezbędna, ponieważ ciepła – w przeciwieństwie do prądu czy gazu – nie można transportować na duże odległości. Dlatego każdy proces transformacji musi być starannie „uszyty na miarę” i bezwzględnie dopasowany do lokalnych uwarunkowań danego regionu: dostępności biomasy, przyłączy gazowych czy potencjału ciepła odpadowego z przemysłu. Przyszłość tej branży oprze się na zjawisku elektryfikacji (kotły elektryczne, olbrzymie pompy ciepła), kogeneracji oraz budowie magazynów ciepła – zarówno tych krótkoterminowych (dobowych), jak i sezonowych (znanych z rynków skandynawskich).

Transformacja jako szansa na bezpieczeństwo i zdrowie

Polska branża ciepłownicza znajduje się obecnie w momencie wielkiej kulminacji prac nad głębokimi przemianami całego systemu. Choć proces ten bywa błędnie nazywany walką o przetrwanie, prezes Jacek Szymczak zdecydowanie podkreślił, że transformacja to przede wszystkim olbrzymia szansa, a nie widmo upadku.

Przejście na odnawialne źródła energii, racjonalne wykorzystanie gazu jako paliwa przejściowego oraz odzysk ciepła odpadowego pozwala na skuteczną walkę z tzw. niską emisją. Zanieczyszczenia generowane głównie przez przydomowe piece (m.in. pyły o średnicy od 2,5 do 10 mikrometrów oraz rakotwórczy benzoapiren) przyczyniają się do przedwczesnej śmierci około 45 tys. Polaków w skali każdego roku.

Odejście od paliw kopalnych to także wymierna gwarancja bezpieczeństwa energetycznego. Uniezależnienie się od importu paliw z zagranicy oraz dywersyfikacja źródeł produkcji diametralnie zmniejszają ryzyko awarii całego systemu ogrzewania. Pozwala to na inteligentną produkcję ciepła ze źródeł, które w danej chwili są najbardziej opłacalne ekonomicznie.

– Jestem przeciwnikiem stwierdzenia, że ciepło powinno być tanie i coraz tańsze. (…). My szukamy równowagi pomiędzy jakością a ceną – zaznacza prezes Jacek Szymczak, przypominając ekstremalne i spekulacyjne wzrosty cen węgla sprzed 2–3 lat, sięgające 300 proc. na surowcu krajowym i aż 600 proc. w przypadku węgla importowanego.

Bariery finansowe i postulat zmiany modelu regulacji

Największą przeszkodą w realizacji kapitałochłonnych inwestycji jest obecnie kondycja finansowa przedsiębiorstw. Dane URE wskazują na ujemną średnią rentowność sektora w latach 2019–2024 oraz niepokojąco niski wskaźnik płynności finansowej.

Kluczowy wskaźnik: bankowalność. Według zasad ekonomii wskaźnik płynności finansowej powinien wynosić 1,2. Tymczasem w polskim ciepłownictwie oscyluje on wokół poziomu 0,57, co drastycznie ogranicza zdolność firm do pozyskiwania kredytów i pożyczek komercyjnych.

Jak podkreśla prezes Jacek Szymczak, branża postuluje wprowadzenie ustawowych gwarancji Skarbu Państwa, np. zarządzanych przez Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK) oraz głęboką reformę modelu regulacji, który w niemal niezmienionej co do zasady formie funkcjonuje od 28 lat.

Kolejnym potężnym wyzwaniem jest model regulacyjny, który – z drobnymi korektami – funkcjonuje w Polsce od prawie 28 lat. Z punktu widzenia dzisiejszej inżynierii to cała epoka. Obecne przepisy taryfowe po prostu nie nadążają za szybką zmianą technologii, w ogóle nie dostrzegając w taryfach takich rozwiązań jak nowoczesne kotły elektryczne czy wielkogabarytowe magazyny ciepła. Branża z dużą nadzieją oczekuje na zapowiadaną przez Ministerstwo Energii kompleksową strategię dla ciepłownictwa oraz głębokie zmiany legislacyjne, które poprawią rentowność spółek i zdecydowanie przyspieszą zatwierdzanie decyzji taryfowych.

Normy klimatyczne a urealnienie kosztów modernizacji

Ważnym, a wciąż rzadko dyskutowanym poza branżą, aspektem są obowiązujące w Polsce normy określające tzw. temperatury obliczeniowe dla pięciu stref klimatycznych. Wskaźniki te nie były w Polsce aktualizowane od dekad, a postępujące ocieplenie klimatu jest faktem. Dlaczego to ma znaczenie dla ciepłowników?

Im niższa zadeklarowana przepisami temperatura obliczeniowa w danej strefie, tym wyższe nakłady kapitałowe (CAPEX) są sztucznie wymagane przy realizacji inwestycji. Aby urealnić te koszty i nie wymuszać na przedsiębiorstwach przewymiarowania instalacji, IGCP wspólnie z Polskim Towarzystwem Energetyki Cieplnej podjęło konkretne prace nad weryfikacją norm. Gotowe wnioski trafiły już do Polskiego Komitetu Normalizacyjnego oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Co niezwykle istotne, ustalenie tych temperatur to wyłączna kompetencja krajowa, niewymagająca długotrwałych uzgodnień z Brukselą.

Unijny system ETS – stymulator innowacji czy blokada?

Obecny kształt europejskiego systemu handlu uprawnieniami do emisji (ETS1) jest przez środowisko energetyków oceniany surowo. System, zamiast efektywnie zachęcać spółki do inwestycji, wymusza na firmach gigantyczne wydatki na same uprawnienia. Proces ten leży dziś głównie w interesie instytucji finansowych, które zostały dopuszczone do rynku emisji na mocy dyrektywy MiFID w 2018 roku.

Prezes Szymczak wskazuje, że system zamiast motywować do inwestycji często drenuje firmy z kapitału. Nadzieją jest mechanizm pozwalający przeznaczyć 30 proc. wartości uprawnień jako wkład własny w inwestycje obniżające emisję. Jednocześnie branża przygotowuje się na wdrożenie ETS2, który obejmie sektor ogrzewania budynków. Koszt dodatkowych uprawnień dla dostawców paliw (węgla i gazu ziemnego) może wynieść nawet 45 euro za tonę, a eksperci obawiają się, że unijna granica cenowa nie jest sztywna. Oznacza to radykalnie wyższe koszty dla odbiorców ogrzewających wodę przydomowymi piecykami gazowymi (tzw. junkersami). Realną szansą na ucieczkę od tych obciążeń są lokalne programy integracji budynków z miejską siecią, zapewniającą dostawy w 100 proc. systemowej ciepłej wody.

Technologia „uszyta na miarę”

Wzorcowy przykład nowoczesnej transformacji o ogromnej skali można znaleźć w Przedsiębiorstwie Energetyki Cieplnej w Gliwicach (potężny system o mocy ponad 300 MW i sieci o długości blisko 250 km). Spółka z determinacją odchodzi od obecnego, 90-procentowego udziału węgla w miksie paliwowym. Na terenie miasta powstaje potężny Zielony Park Energii z największą w Polsce farmą kolektorów słonecznych (120 z docelowych ponad 1100 sztuk wielkopowierzchniowych paneli jest już na miejscu). Ruszy także instalacja odzyskująca energię z ułamka komunalnego (odpadów nienadających się do recyklingu), a perspektywicznie jest również planowany odzysk ciepła ze stawianych serwerowni.

Pułapki rynkowe: kanibalizacja środków publicznych i rola edukacji

Rozwój OZE to szansa, ale też źródło nieprzewidzianych ryzyk dla integralności systemów ciepłowniczych. Zjawiskiem silnie niepokojącym branżę jest narastająca tzw. kanibalizacja środków publicznych. Pojawiające się z zewnątrz podmioty komercyjne coraz częściej namawiają prezesów spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych na całkowite odłączenie dużych budynków od sieci na rzecz montażu niezależnych pomp ciepła.

Inwestorzy rzadko dokonują pełnej analizy finansowej, zapominając, że zakup samego urządzenia to dopiero początek ogromnych kosztów związanych z długoletnim serwisowaniem, modernizowaniem i koniecznością posiadania kompetencji do optymalnego sterowania własnym źródłem. W efekcie państwowe dotacje przeznaczane na takie indywidualne urządzenia rywalizują dziś ze środkami publicznymi inwestowanymi w centralną transformację całej sieci systemowej (np. z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej).

Aby pomóc w rzetelnej ocenie źródeł ciepła możliwych do zainstalowania w budynkach wielorodzinnych, IGCP we współpracy z ekspertami Politechniki Warszawskiej wydała merytoryczny poradnik „Budynek w zasięgu ciepła”.

Edukacja: Klucz do racjonalnego odbiorcy

Ważnym uzupełnieniem strategii transformacji jest walka o świadomość klienta końcowego. Prezes Szymczak przytacza alarmujące dane z badań przeprowadzonych przez IGCP, według których pojęcie „niska emisja” jest przez wielu mieszkańców kojarzone z „małą szkodliwością”. Tymczasem to właśnie niska emisja – pochodząca z domowych palenisk i transportu – jest bezpośrednią przyczyną zabójczego dla zdrowia smogu. Branża musi więc pełnić rolę edukatora, promując efektywność energetyczną i oszczędzanie ciepła. W dłuższej perspektywie świadomy i zadowolony klient, korzystający z bezpiecznego „ciepła bez piecyka”, jest największą wartością dla stabilności sektora.

Samorząd jako współarchitekt zmiany

Transformacja ciepłownictwa nie może być projektem wyłącznie technicznym realizowanym przez zarząd spółki energetycznej. To proces, który wymaga pełnego zaangażowania władz lokalnych. Gliwicki Park Zielonej Energii wskazywany jest jako wzorzec właśnie ze względu na ścisłą synergię z miastem. Współpraca ta obejmuje nie tylko planowanie przestrzenne, ale także gospodarkę komunalną (energetyczne wykorzystanie odpadów) oraz dialog z mieszkańcami. Bez powszechnej akceptacji społecznej i wsparcia samorządu, nawet najlepiej zaprojektowane technologicznie projekty mogą napotkać bariery nie do przejścia.

***

Izba Gospodarcza Ciepłownictwo Polskie (IGCP) skupia 250 przedsiębiorstw rozlokowanych w całej Polsce, stanowiąc największą i najsilniejszą ciepłowniczą organizację samorządu gospodarczego w kraju.

IGCP opiniuje i współtworzy akty prawne we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska oraz Ministerstwem Energii, a jako niezależna organizacja może merytorycznie współpracować z każdą opcją polityczną bez groźby oskarżeń o lobbing biznesowy ukrytych grup interesów.

IGCP dba o przepływ eksperckiej wiedzy. Rocznie edukuje ponad 2000 osób, organizując liczne warsztaty robocze, webinary i wielką konferencję w Międzyzdrojach skupiającą blisko 800 uczestników.

Prowadzi nowatorski Program Promocji Ciepła Systemowego, obecny na polskim rynku już od 17 lat. Jest to wyjątkowe przedsięwzięcie na skalę kraju. W ramach programu firmy z branży ciepłowniczej, które są członkami Izby, otrzymują zestaw materiałów promujących ciepło systemowe. Mogą uczestniczyć w akcjach edukacyjnych i kampaniach informacyjnych kierowanych do różnych grup docelowych, m.in kamapaniach W zasięgu ciepła czy 20 stopni. Ważnym, popularnym i nagradzanym elementem programu jest także ogólnopolska akcja edukacyjna skierowana do uczniów szkół podstawowych „Lekcje Ciepła”, w której wzięło udział już ponad 500 tys. najmłodszych użytkowników ciepła.