Polskie ciepłownictwo systemowe stoi przed bezprecedensowym wyzwaniem. Zaostrzające się kryteria dyrektywy EED dotyczące standardów systemów ciepłowniczych dopingują przedsiębiorstwa do radykalnej zmiany miksu paliwowego. Osiągnięcie statusu systemu efektywnego energetycznie przestało być jedynie wyborem wizerunkowym. W obecnym stanie prawnym to twardy wymóg warunkujący dostęp do funduszy publicznych, zgodność z unijną taksonomią (czyli systemem klasyfikacji zrównoważonej działalności gospodarczej), a także pozyskanie, utrzymanie czy zwiększenie liczby odbiorców w sieci.
22,6
proc.tyle systemów ciepłowniczych w Polsce miało w 2023 roku status efektywnych energetycznie
*na podstawie sprawozdań za 2023 rok przekazanych ministrowi klimatu i środowiska przez przedsiębiorstwa energetyczne
Sprawdzamy, co oznacza „status efektywnego systemu” i dlaczego jego zachowanie w perspektywie 2050 roku będzie wymagało głębokiej dekarbonizacji.
Czym jest efektywny system ciepłowniczy?
Efektywny energetycznie system ciepłowniczy (ESC) jest pojęciem zdefiniowanym w polskim Prawie energetycznym oraz w unijnych dyrektywach dotyczących efektywności energetycznej. Zgodnie z kryteriami obowiązującymi obecnie, do 31 grudnia 2027 roku, system uznaje się za efektywny, jeżeli do wytwarzania ciepła wykorzystuje się co najmniej:
* 50 proc. energii z odnawialnych źródeł energii, lub
* 50 proc. ciepła odpadowego, lub
* 75 proc. ciepła pochodzącego z kogeneracji, lub
* 50 proc. połączenia powyższych źródeł.
Status, który trzeba utrzymać – nie tylko uzyskać
W kolejnych latach wymagania wobec systemów ciepłowniczych będą rosły (por. infografika). Unijne cele klimatyczne zakładają dalszy wzrost udziału OZE w ciepłownictwie i chłodnictwie oraz stopniowe osiąganie neutralności klimatycznej sektora. Dla przedsiębiorstw oznacza to, że jednorazowa modernizacja może nie wystarczyć – konieczna będzie ciągła transformacja i dostosowywanie systemów do nowych wymogów.
Niespełnienie kolejnych warunków może skutkować utratą statusu efektywnego systemu, a tym samym poważnymi konsekwencjami regulacyjnymi i finansowymi.
Dlaczego efektywny status jest kluczowy?
Posiadanie statusu systemu efektywnego to dla przedsiębiorstwa ciepłowniczego kwestia bezpieczeństwa ekonomicznego i operacyjnego. Kluczowe korzyści to:
- Dostęp do finansowania. Status ten jest warunkiem koniecznym do uzyskania pomocy publicznej i dotacji na modernizację infrastruktury. Systemy nieefektywne mogą zostać odcięte od środków z funduszy unijnych i krajowych.
- Zgodność z taksonomią. Dla jednostek gazowych spełnienie kryterium efektywności warunkuje uznanie działalności za zrównoważoną środowiskowo.
- Utrzymanie bazy odbiorców. Odbiorcy końcowi przyłączeni do systemu, który nie jest efektywny, mają ustawowe prawo do odłączenia się od sieci.
- Pozyskanie nowych odbiorców i bezemisyjność budynków – efektywny system ciepłowniczy jest wskazany jako spełniający kryteria dla budynków bezemisyjnych, co podnosi atrakcyjność inwestycji deweloperskich.
- Stabilność cen. Integracja OZE i ciepła odpadowego pozwala na uniezależnienie kosztów ogrzewania od drastycznych wahań cen paliw kopalnych na rynkach światowych.
Jak przedsiębiorstwa osiągają status efektywności
Obecnie najczęstszą ścieżką uzyskania statusu efektywnego systemu ciepłowniczego jest inwestycja w wysokosprawną kogenerację opalaną gazem ziemnym (silniki gazowe i bloki gazowo-parowe). Jako rozwiązanie uzupełniające, pozwalające relatywnie niskim kosztem zwiększyć udział OZE, firmy stosują kotły wodne na biomasę lub przystosowują istniejące kotły węglowe do współspalania biomasy.
Kogeneracja (CHP, z ang. Combined Heat and Power) to proces, w którym jednocześnie dochodzi do produkcji ciepła oraz energii elektrycznej. Wysokosprawna kogeneracja, według zapisów ustawy Prawo energetyczne, to taka, która daje konkretne oszczędności energii pierwotnej. Kogeneracja jest uznawana za wysokosprawną, jeśli oszczędność energii pierwotnej będzie na poziomie przynajmniej 10 proc., w porównaniu z rozdzielnym procesem produkcji.
W wielu przypadkach status osiągany jest etapami – poprzez realizację uzgodnionego z regulatorem planu rozwoju, który pozwala korzystać z uprawnień ESC jeszcze przed pełnym spełnieniem kryteriów.
Kluczowa zmiana w kwalifikacji systemów nastąpi już 1 stycznia 2028 roku – wymagany udział ciepła z wysokosprawnej kogeneracji wzrośnie do 80 proc., a 5 proc. ciepła produkowanego przez przedsiębiorstwa ciepłownicze powinno pochodzić z OZE. Od 2035 roku uzyskanie statusu nie będzie możliwe wyłącznie w oparciu o kogenerację – konieczne będzie zwiększenie udziału OZE lub ciepła odpadowego. Docelowo, w 2050 roku, efektywne systemy będą mogły wykorzystywać wyłącznie energię odnawialną, ciepło odpadowe lub ich kombinację.
Według ostatniego raportu URE „Energetyka cieplna w liczbach”, w 2024 roku udział OZE w produkcji ciepła sieciowego w Polsce wynosił 14,7 proc. (wzrost o 0,3 pp r/r). Dominującym OZE w polskim ciepłownictwie jest biomasa (97 proc. OZE). Dogodną opcją „zazielenienia” produkowanego ciepła są kotły elektryczne, w tym kotły elektrodowe, które już pracują w polskich ciepłowniach, a kolejne zakłady, jak np. ECO Opole, takie inwestycje właśnie realizują, jednocześnie zabiegając o zmiany w przepisach, umożliwiające kwalifikowanie ciepła wyprodukowanego w kotłach elektrodowych jako pochodzącego z energii odnawialnej na potrzeby ESC.
Liderzy efektywnego ciepłownictwa w Polsce
Do przedsiębiorstw, których efektywny status został potwierdzony już w 2016 roku, należą m.in. przedsiębiorstwa z Grupy Veolia, jak Veolia Energia Warszawa, Veolia Energia Łódź czy Veolia Energia Poznań, a także MPEC Rzeszów, MPEC Konin, ECO Jelenia Góra, PEC Bełchatów i PEC Tychy.
Status efektywnego przedsiębiorstwa ciepłowniczego uzyskały także m.in.: od 2018 roku – OPEC GRUDZIĄDZ, od 2020 roku – PEC Police, od 2023 roku – MPEC „GIGA” w Augustowie, od 2024 roku – ECO Opole, Zambrowskie Ciepłownictwo i Wodociągi, MPEC „Termal” w Lubinie i PEC Gniezno, od 2025 roku – PEC Biała Podlaska.
Firmy w drodze do statusu efektywnego
Opracowany przez IGCP i wydany na początku stycznia br. raport „MIASTO w zasięgu ciepła” wskazuje również szeroką grupę przedsiębiorstw, które są w trakcie transformacji i planują w najbliższym czasie osiągnąć status efektywnego systemu ciepłowniczego, np.: w tym roku – ECO Tarnobrzeg i MPEC Tarnów, do 2027 roku – MPEC Bielsk Podlaski, ENWOS Chełmek i „KOS-EKO” w Kościerzynie, do 2028 roku – PEC Gliwice, ECO Malbork, Nyska Energetyka Cieplna i ZEC Wałcz, do 2029 roku – MEC Koszalin, ZEC Namysłów i MPEC Leszno, do 2030 roku – ECO Kutno, Dalkia Polska Energia w Katowicach oraz MPEC Braniewo.
Fundusze na transformację
Transformacja energetyczna jest kapitałochłonna, dlatego w procesie modernizacji kluczowe jest wykorzystanie dostępnych instrumentów finansowych. Przedsiębiorstwa ciepłownicze mogą korzystać z następujących źródeł dofinansowania:
1. FEnIKS (2021–2027). Program wspiera modernizację sieci i źródeł, w tym budowę magazynów ciepła. Dofinansowanie w formie dotacji może sięgać blisko 80 proc. kosztów kwalifikowalnych.
2. OZE – źródło ciepła dla ciepłownictwa. Program o budżecie 2 mld zł, przeznaczony na inwestycje w pompy ciepła, kolektory słoneczne i geotermię (bez kogeneracji).
3. KPO (Krajowy Plan Odbudowy). Oferuje pożyczki na zieloną transformację miast i poprawę efektywności energetycznej budynków wielorodzinnych.
4. Fundusz Modernizacyjny (FM). Finansuje programy takie jak np. „Kogeneracja dla ciepłownictwa”.
